انواع لینوکس چیست و به چند دسته تقسیم می‌شود؟

اولین‌بار که می‌خواستم با لینوکس کار کنم با فهرستی از اسامی جدید مواجه شده بودم. هر سایتی از یک عبارت متفاوت استفاده کرده بود و سردرگم‌ترم می‌کرد. تا این‌که پس از کلی جست‌وجو به این نتیجه رسیدم انواع لینوکس همان توزیع‌های متفاوت آن است که هسته‌ لینوکس را با دسکتاپ، مدیر بسته و برنامه‌های آماده ترکیب می‌کنند. در ادامه بررسی‌هایم به فهرستی از آن‌ها رسیدم که براساس ویژگی‌های مختلف دسته‌بندی شده‌اند. اگر شما هم می‌خواهید با انواع لینوکس و جزئیات آن آشنا شوید در این مطلب از مجله دانشکار همراه ما باشید.

انواع لینوکس براساس خانواده

هر خانواده لینوکس یک ریشه دارد و توزیع‌های فرزند چیزهای مهمی مثل مدیر بسته و قالب بسته‌های نرم‌افزاری را از آن به ارث می‌برند. پس اگر با یک عضو خانواده کار کرده باشید بقیه‌ اعضا هم برایتان آشنا خواهند بود. در جدول زیر به ۵ مورد از خانواده لینوکس اشاره کرده‌ایم و پس از آن جزئیات هر یک را دقیق‌تر توضیح داده‌ایم.

خانواده	مدیر بسته	توزیع‌های معروف
Debian	apt	Debian، Ubuntu، Linux Mint، Pop!_OS، Kali Linux، Zorin OS، Raspberry Pi OS
Red Hat	dnf	Fedora، RHEL، Rocky Linux، AlmaLinux، CentOS Stream
Arch	pacman	Arch Linux، Manjaro، EndeavourOS، CachyOS، SteamOS
SUSE	zypper	openSUSE Leap، openSUSE Tumbleweed، SUSE Linux Enterprise
مستقل	متفاوت	Gentoo، Slackware، Alpine Linux، NixOS، Void Linux

برای آشنایی بیشتر با نحوه استفاده از انواع لینوکس و راه‌اندازی آن شرکت در اسکیل‌کمپ لینوکس دانشکار را به شما پیشنهاد می‌دهیم.

خانواده‌ی Debian (دبیان)

دبیان بزرگ‌ترین خانواده است. Debian از سال ۱۹۹۳ توسعه پیدا کرد و به پایداری و پایبندی به نرم‌افزار آزاد مشهور شد. Ubuntu یکی از مشتق‌های Debian یکی از محبوب‌ترین نقطه‌های شروع برای تازه‌کارهاست. Linux Mint (لینوکس مینت) روی اوبونتو ساخته شده و ظاهری آشنا برای کاربران ویندوز دارد. Kali (کالی) برای تست نفوذ طراحی شده و Raspberry Pi OS سیستم‌عامل رسمی رزبری‌پای است. بزرگ‌ترین نقطه‌ قوت این خانواده مستندات و آموزش‌های فراوان است که تقریبا برای هر مشکلی جواب آماده پیدا می‌شود. این خانواده لینوکس برای مبتدی‌ها، کار روزمره و سرور مناسب است.

خانواده‌ی Red Hat (ردهت)

Fedora (فدورا) توزیع جامعه‌محور با حمایت شرکت Red Hat است و اغلب نرم‌افزارهای جدیدتر را زودتر عرضه می‌کند. RHEL (Red Hat Enterprise Linux) نسخه‌ی تجاری و سازمانی این خانواده است. Rocky Linux و AlmaLinux جایگزین‌های رایگان و سازگار با RHEL هستند؛ پس از کنار گذاشته شدن CentOS Linux، این دو جای خالی آن را پر کردند. این خانواده در سرورها و شرکت‌ها بسیار پرکاربرد است و برای مدیران سرور، محیط‌های سازمانی، برنامه‌نویسان و افرادی که قصد ورود به حوزه دواپس را دارند، مناسب است.

خانواده‌ی Arch (آرچ)

فلسفه آرچ‌لینوکس خودت بساز است. در این نوع با یک سیستم کمینه شروع می‌کنید و مرحله‌به‌مرحله آن را کامل می‌کنید. همچنین «رولینگ» است، یعنی همیشه جدیدترین نسخه‌ی نرم‌افزارها را می‌گیرید. Manjaro و EndeavourOS نسخه‌های ساده‌تر Arch هستند، CachyOS روی سرعت تمرکز دارد و SteamOS سیستم‌عامل کنسول Steam Deck است. Arch بسیار قابل‌شخصی‌سازی است و ویکی‌اش یکی از بهترین مستندات دنیای لینوکس را دارد. مناسب کسانی است که می‌خواهند عمیق یاد بگیرند.

خانواده‌ی SUSE (سوزه)

Leap (پایدار و با انتشار مشخص) و Tumbleweed (رولینگ) دو نسخه اصلی openSUSE است. SUSE Linux Enterprise هم نسخه‌ تجاری و سازمانی است. ریشه‌ این خانواده آلمانی است و در اروپا محبوب‌تر است که کاربران متوسط، توسعه‌دهندگان و مدیران سرور از آن استفاده می‌کنند.

توزیع‌های مستقل

چند توزیع از هیچ خانواده‌ی دیگری مشتق نشده‌اند و راه خودشان را می‌روند. Gentoo بیشتر نرم‌افزارها را از روی سورس و مطابق سلیقه‌ی شما کامپایل می‌کند. کنترل کامل دارد اما زمان‌بر است. Slackware قدیمی‌ترین توزیع فعال از سال ۱۹۹۳ است. Alpine Linux فوق‌سبک و امن است و در کانتینرها و داکر بسیار رایج است. NixOS کل سیستم را با یک فایل تنظیمات توصیف می‌کند و به‌راحتی می‌توانید به نسخه‌ی قبلی برگردید. Void Linux رولینگ و سبک است و ابزارهای داخلی‌اش با اغلب توزیع‌ها فرق دارد.

انواع لینوکس براساس کاربرد

بعضی توزیع‌ها از ابتدا برای یک هدف مشخص ساخته شده‌اند. در ادامه رایج‌ترین این هدف‌ها را می‌بینید.

دسکتاپ و کار روزمره

برای کسی که می‌خواهد وب بگردد، فیلم ببیند و کار اداری انجام دهد، Ubuntu، Linux Mint، Zorin OS و Fedora Workstation انتخاب‌های رایج‌اند. نصب ساده‌ای دارند و بیشتر برنامه‌های لازم را از همان ابتدا همراه دارند.

سرور

برای سرور، پایداری و پشتیبانی بلندمدت از همه‌چیز مهم‌تر است. Debian، Ubuntu Server، Rocky Linux، AlmaLinux و SUSE Linux Enterprise انتخاب‌های رایج‌اند. این توزیع‌ها اغلب بدون دسکتاپ گرافیکی نصب می‌شوند و از راه خط فرمان مدیریت می‌شوند.

کار با لینوکس یکی از مهارت‌های مهم برای تبدیل‌شدن به مهندس دواپس است؛ چون بخش زیادی از سرورها، ابزارهای زیرساخت و فرایندهای استقرار نرم‌افزار در محیط‌های لینوکسی اجرا می‌شوند. اگر قصد فعالیت حرفه‌ای در این حوزه را دارید، آشنایی با SRE نیز کمک می‌کند نقش پایداری، مانیتورینگ و قابلیت اطمینان سیستم‌ها را بهتر بشناسید.

اگر می‌خواهید کار با لینوکس را در محیط واقعی سرورها و زیرساخت یاد بگیرید این مهارت یکی از پایه‌های اصلی دواپس است. در بوت‌کمپ دواپس دانشکار لینوکس را در کنار Docker و سایر ابزارهای موردنیاز این مسیر به‌صورت عملی یاد می‌گیرید.

امنیت و تست نفوذ

Kali Linux و Parrot OS با مجموعه‌ای از ابزارهای تخصصی امنیت و تست نفوذ عرضه می‌شوند. برای کار روزمره طراحی نشده‌اند و بهتر است بعد از آشنایی با لینوکس سراغشان بروید.

حریم خصوصی

Tails از روی USB اجرا می‌شود، ترافیک را از شبکه‌ی Tor عبور می‌دهد و به‌طور پیش‌فرض ردی روی رایانه باقی نمی‌گذارد. Whonix هم برای ناشناس ماندن ساخته شده و ترافیک را از Tor عبور می‌دهد.

سیستم‌های قدیمی و ضعیف

Lubuntu، Xubuntu، antiX و Puppy Linux دسکتاپ‌های سبک دارند و منابع کمی مصرف می‌کنند؛ با آن‌ها می‌شود به رایانه‌ی قدیمی که ویندوز رویش کند شده، جان دوباره داد.

گیمینگ

SteamOS سیستم‌عامل کنسول Steam Deck است و Bazzite و Nobara (هر دو مبتنی‌بر Fedora) هم برای بازی آماده شده‌اند؛ درایورها و ابزارهای لازم را از ابتدا دارند.

کانتینر و ابر

Alpine Linux فوق‌سبک است و در کانتینرها و داکر بسیار رایج است. Fedora CoreOS و Flatcar هم برای اجرای کانتینر روی سرورها و در محیط‌های ابری ساخته شده‌اند.

روتر و دستگاه‌های نهفته

OpenWrt برای روترها ساخته شده و Raspberry Pi OS سیستم‌عامل رسمی رزبری‌پای است. هر دو برای سخت‌افزارهای کوچک و کم‌توان مناسب‌اند. اگر می‌خواهید با مفاهیم پایه شبکه، پروتکل‌ها و نحوه ارتباط دستگاه‌ها بیشتر آشنا شوید، مطالعه درباره نتورک‌پلاس می‌تواند نقطه شروع مناسبی باشد.

انواع لینوکس براساس شیوه انتشار

توزیع‌ها نسخه‌ها و به‌روزرسانی‌هایشان را به چهار شیوه‌ی رایج عرضه می‌کنند. برای شروع انتشار ثابت یا LTS پیشنهاد می‌شود، چون کمتر غافلگیرتان می‌کند.

انتشار ثابت (Fixed)

نسخه‌های مشخص با زمان‌بندی معین منتشر می‌شود و بین دو نسخه معمولاً فقط اصلاحات امنیتی و رفع باگ می‌آید. Debian، Ubuntu و Fedora این‌طورند. سیستم قابل‌پیش‌بینی می‌ماند، اما برای نرم‌افزارهای جدیدتر باید منتظر نسخه‌ی بعدی بمانید.

پشتیبانی بلندمدت (LTS)

نسخه‌ی ثابتی است که سال‌ها به‌روزرسانی امنیتی می‌گیرد. Ubuntu LTS هر دو سال یک‌بار می‌آید و ۵ سال پشتیبانی استاندارد دارد، و Linux Mint هم روی آن بنا می‌شود. برای کسی که نمی‌خواهد مدام سیستم را ارتقا بدهد، گزینه‌ی خوبی است.

رولینگ (Rolling)

نسخه‌ی اصلی جدیدی وجود ندارد و سیستم دائم و تدریجی به‌روز می‌شود. Arch و openSUSE Tumbleweed نمونه‌اند. جدیدترین نرم‌افزارها را زودتر می‌گیرید، اما احتمال بروز مشکل پس از به‌روزرسانی هم بیشتر است.

تغییرناپذیر (Immutable)

بخش اصلی سیستم فقط‌خواندنی است؛ به‌روزرسانی یک‌جا انجام می‌شود و برگشت به نسخه‌ی قبلی آسان است. Fedora Silverblue، SteamOS و Bazzite از این دسته‌اند.

انواع لینوکس براساس محیط دسک‌تاپ

یکی دیگر از روش‌های مقایسه و انتخاب لینوکس، توجه به محیط دسکتاپ (Desktop Environment) است. محیط دسکتاپ بخش بزرگی از چیزی را می‌سازد که هنگام کار روزمره با لینوکس می‌بینید و با آن تعامل دارید، از منوها، پنل‌ها و دسکتاپ گرفته تا مدیریت پنجره‌ها، تنظیمات سیستم و بعضی برنامه‌های پیش‌فرض. به همین دلیل، دو سیستم که از یک توزیع لینوکس استفاده می‌کنند، ممکن است با محیط‌های دسکتاپ متفاوت تجربه کاربری کاملاً متفاوتی داشته باشند. در ادامه به انواع لینوکس براساس محیط دسک‌تاپ اشاره کرده‌ایم.

GNOME

GNOME یکی از شناخته‌شده‌ترین محیط‌های دسکتاپ لینوکس است و در توزیع‌هایی مانند Ubuntu و Fedora استفاده می‌شود. طراحی GNOME ساده، مدرن و نسبتاً مینیمال است. این محیط تلاش می‌کند تعداد گزینه‌ها و عناصر اضافی روی صفحه را کاهش دهد و کاربر را روی برنامه‌های در حال اجرا متمرکز کند. بخش Activities نیز امکان جابه‌جایی میان برنامه‌ها، محیط‌های کاری و جست‌وجوی سریع را فراهم می‌کند.

GNOME برای افرادی مناسب است که یک رابط مدرن و منظم می‌خواهند و ترجیح می‌دهند بدون شخصی‌سازی زیاد، محیط آماده‌ای برای کار داشته باشند. البته با استفاده از افزونه‌ها می‌توان قابلیت‌ها و ظاهر آن را تا حد زیادی تغییر داد.

KDE Plasma

KDE Plasma یکی از قابل‌شخصی‌سازی‌ترین محیط‌های دسکتاپ لینوکس است. ساختار پیش‌فرض آن با پنل پایین صفحه، منوی برنامه‌ها و System Tray برای بسیاری از کاربرانی که قبلاً با ویندوز کار کرده‌اند آشنا به نظر می‌رسد. تقریباً بخش‌های مختلف Plasma، از پنل‌ها و منوها گرفته تا میانبرها، افکت‌ها، ظاهر پنجره‌ها و فضای کاری را می‌توان تغییر داد. با وجود امکانات زیاد، نسخه‌های جدید Plasma از نظر مصرف منابع نیز بهینه شده‌اند و الزاماً یک محیط دسکتاپ سنگین محسوب نمی‌شوند. Kubuntu یکی از نمونه‌های شناخته‌شده توزیع‌های مبتنی‌بر Ubuntu است که KDE Plasma را به‌عنوان محیط دسکتاپ اصلی ارائه می‌کند.

Cinnamon

Cinnamon محیط دسکتاپ اصلی Linux Mint است و طراحی آن بیشتر از الگوی کلاسیک دسکتاپ پیروی می‌کند؛ یعنی منوی برنامه‌ها، پنل، نوار وظیفه و System Tray در جای نسبتاً آشنایی قرار دارند. همین موضوع باعث می‌شود Cinnamon برای افرادی که از ویندوز به لینوکس مهاجرت می‌کنند، گزینه‌ای ساده و قابل‌فهم باشد. این محیط در عین حفظ ظاهر سنتی دسکتاپ، امکانات شخصی‌سازی مناسبی نیز در اختیار کاربر قرار می‌دهد.

Xfce

Xfce محیط دسکتاپی سبک، سریع و نسبتاً ساده است که تمرکز زیادی روی پایداری و مصرف کمتر منابع سیستم دارد. ظاهر پیش‌فرض آن ممکن است در مقایسه با GNOME یا KDE Plasma ساده‌تر به نظر برسد، اما امکان شخصی‌سازی مناسبی دارد. مصرف نسبتاً پایین منابع باعث شده Xfce برای کامپیوترهای قدیمی‌تر، ماشین‌های مجازی یا کاربرانی که محیطی سریع و بدون امکانات بصری اضافی می‌خواهند، انتخاب مناسبی باشد. Xubuntu یکی از توزیع‌های شناخته‌شده‌ای است که از Xfce استفاده می‌کند.

LXQt

LXQt نیز با هدف ارائه یک محیط دسکتاپ سبک توسعه پیدا کرده است و معمولاً منابع سخت‌افزاری کمتری نسبت به محیط‌های دسکتاپ کامل‌تر مصرف می‌کند. این محیط برای سیستم‌هایی با سخت‌افزار محدود یا کاربرانی مناسب است که سرعت و سادگی را به افکت‌ها و امکانات بصری متعدد ترجیح می‌دهند. Lubuntu یکی از معروف‌ترین توزیع‌هایی است که از LXQt استفاده می‌کند.

MATE

MATE ادامه‌دهنده سبک کلاسیک GNOME 2 است و تجربه‌ای سنتی‌تر از دسکتاپ لینوکس ارائه می‌دهد. منوها، پنل‌ها و ساختار کلی آن ساده و آشنا هستند و در عین حال مصرف منابع آن معمولاً پایین‌تر از برخی محیط‌های دسکتاپ مدرن است. MATE برای افرادی مناسب است که رابط‌های کلاسیک، پایداری و سادگی را به طراحی‌های جدیدتر ترجیح می‌دهند. Ubuntu MATE یکی از توزیع‌های شناخته‌شده‌ای است که این محیط را به‌صورت پیش‌فرض ارائه می‌کند.

مدیرهای پنجره تایلینگ (Tiling Window Managers)

در کنار محیط‌های دسکتاپ کامل، گزینه دیگری به نام مدیر پنجره تایلینگ (Tiling Window Manager) وجود دارد. ابزارهایی مانند i3 و Sway برخلاف محیط‌های دسکتاپ کامل، بیشتر روی مدیریت پنجره‌ها تمرکز می‌کنند. در این محیط‌ها پنجره‌ها معمولاً به‌صورت خودکار و بدون هم‌پوشانی کنار یکدیگر قرار می‌گیرند و بسیاری از کارها را می‌توان با میانبرهای کیبورد انجام داد. به همین دلیل کاربر پس از یادگیری میانبرها می‌تواند با سرعت زیادی میان برنامه‌ها و محیط‌های کاری جابه‌جا شود.

این گزینه‌ها معمولاً برای توسعه‌دهندگان و کاربران حرفه‌ای جذاب‌اند؛ به‌خصوص افرادی که بخش زیادی از زمان خود را در ترمینال می‌گذرانند و با ابزارهایی مثل گیت کار می‌کنند. اگر بیشتر با خط فرمان کار می‌کنید، یادگیری دستورات Git نیز می‌تواند بخشی از همین جریان کاری باشد. در پروژه‌های تیمی هم ممکن است در کنار گیت با پلتفرم‌هایی مثل گیت‌لب برای نگهداری کد، همکاری تیمی و فرایندهای توسعه نرم‌افزار سروکار داشته باشید.

در نهایت؛ شناخت انواع توزیع‌های لینوکس کمک می‌کند براساس نوع استفاده، سخت‌افزار و میزان تجربه خود گزینه مناسب‌تری را انتخاب کنید. اما انتخاب توزیع فقط اولین قدم است. اگر می‌خواهید کار با این سیستم‌عامل را به‌صورت اصولی شروع کنید، در نقشه راه یادگیری لینوکس می‌توانید مراحل یادگیری و مهارت‌هایی را که باید به‌ترتیب سراغشان بروید ببینید.

منابع: geeksforgeeks.org، linuxblog.io